Μπορεί η Τουρκία να θεωρηθεί σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα;

Με αφορμή τη σχετική συζήτηση για τη συμμετοχή της Τουρκίας στο εξοπλιστικό σχέδιο (SAFE) της Ε.Ε., τίθεται το διαχρονικό ερώτημα αν η Τουρκία θα μπορούσε να θεωρηθεί σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα προκειμένου να συμμετάσχει αυτονόητα σε αυτό το σχέδιο. Είναι γεγονός ότι γεωγραφικά μόνο ένα πολύ μικρό μέρος της Τουρκίας ανήκει στην ευρωπαϊκή ήπειρο, ιστορικά όμως αποτελεί τη συνέχεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η οποία είχε μακρά παρουσία στα Βαλκάνια και σημαντική επιρροή στην ευρωπαϊκή ιστορία.

Επιπλέον, μετά τη διάλυση της αυτοκρατορίας, η ίδρυση της σύγχρονης Τουρκίας το 1923 από τον Κεμάλ Ατατούρκ βασίστηκε σε αρχές εκσυγχρονισμού και εκκοσμίκευσης, με στόχο την προσέγγιση προς τη Δύση. Παρ’ όλα αυτά, η Τουρκία σήμερα αποτελεί ένα μείγμα Ανατολής και Δύσης. Η στροφή της Τουρκίας, προς την Ευρώπη και γενικότερα προς τη Δύση, φαίνεται από τη συμμετοχή της χώρας σε οργανισμούς όπως το Συμβούλιο της Ευρώπης (1949) και το ΝΑΤΟ (1952). Η σχέση της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Κοινότητα ξεκινά από το 1963 με την υπογραφή της Συμφωνίας Σύνδεσης Αγκυρας – Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ). Στόχος ήταν η οικονομική συνεργασία και η μελλοντική ένταξη της Τουρκίας στην τότε ΕΟΚ.

Ετσι, το 1987 η Τουρκία υπέβαλε επίσημη αίτηση ένταξης στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και το 1995 υπογράφηκε η Τελωνειακή Ενωση μεταξύ Τουρκίας και Ε.Ε., η οποία επιτρέπει την ελεύθερη διακίνηση βιομηχανικών προϊόντων. Αυτή η συμφωνία θεωρήθηκε σημαντικό βήμα για την ένταξη, αν και δεν περιελάμβανε αγροτικά προϊόντα και υπηρεσίες, (πράγμα που η Τουρκία επιδιώκει σήμερα). Το 1999, στη Σύνοδο Κορυφής του Ελσίνκι, της αναγνωρίστηκε η ιδιότητα της υποψήφιας χώρας και το 2005 ξεκίνησαν οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις.

Ωστόσο, η πρόοδος υπήρξε αργή, κυρίως λόγω ανησυχιών για ζητήματα δημοκρατίας, κράτους δικαίου, ελευθεροτυπίας και ανθρώπινων δικαιωμάτων, για περιορισμό της ελευθερίας του Τύπου, διώξεις πολιτικών αντιπάλων και περιορισμό της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης. Επιπλέον, η άρνηση της Τουρκίας να αναγνωρίσει τη Κυπριακή Δημοκρατία και η παρουσία τουρκικών στρατευμάτων στη βόρεια Κύπρο αποτελεί σοβαρό ζήτημα στις ευρωτουρκικές σχέσεις.

Επίσης, η ένταση στο Αιγαίο και η τουρκική επιθετικότητα στην ανατολική Μεσόγειο έχουν προκαλέσει αντιδράσεις στην Ε.Ε. Η συμφωνία Ε.Ε. – Τουρκίας το 2016 για το προσφυγικό ήταν σημαντική για την Ε.Ε. και τη χώρα μας, ενίσχυσε όμως την εξάρτηση της Ε.Ε. από την Τουρκία. Επιπλέον, η γεωπολιτική θέση της Τουρκίας, ο πληθυσμός της, η οικονομία της και ο ρόλος της στη Μέση Ανατολή και την ανατολική Μεσόγειο καθιστούν αντικειμενικά τη χώρα αυτή σημαντικό εταίρο για την Ε.Ε.

Επιπλέον, η Τουρκία κατάφερε να είναι ανάμεσα στις 20 σημαντικότερες οικονομικά χώρες του κόσμου, στην ομάδα του G20, με έναν συνδυασμό γεωπολιτικών πλεονεκτημάτων, οικονομικών μεταρρυθμίσεων, δημογραφικής δυναμικής και στρατηγικών επιλογών ανάπτυξης. Αν και η τουρκική οικονομία αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα τα τελευταία χρόνια, η ένταξή της στο G20 αντανακλά κυρίως την πορεία ανάπτυξης των δεκαετιών 1980-2010. Η Τουρκία κατατάσσεται στην 20ή θέση με βάση το ΑΕΠ, που είναι 1,12 τρισ. δολάρια, και παρουσιάζει έναν από τους υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης στις χώρες του ΟΟΣΑ (3,2%), όμως ο πληθωρισμός της βρίσκεται περίπου στο 40%.

Από στρατιωτική και γεωστρατηγική άποψη, η Τουρκία είναι επίσης σημαντική χώρα, γιατί διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ, ελέγχει τα στενά του Βοσπόρου και έχει ισχυρή παρουσία στη Μεσόγειο, στον Καύκασο και στη Μέση Ανατολή. Ωστόσο, οι πολιτικές επιλογές της, όπως η αγορά του ρωσικού πυραυλικού συστήματος S-400, οι στρατιωτικές επιχειρήσεις σε Συρία και Λιβύη, αλλά και η ένταση με κράτη-μέλη της Ε.Ε. όπως η Ελλάδα και η Κύπρος, υπονομεύουν την εμπιστοσύνη των ευρωπαϊκών κρατών και γενικότερα της Δύσης.

Αν και η Τουρκία είναι μέλος του ΝΑΤΟ, που αποτελεί τον βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής ασφάλειας, δεν είναι μέλος της Ε.Ε., γεγονός που την αποκλείει από τη συμμετοχή στην Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΠΑΑ) της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Το 2017, η Ε.Ε. δημιούργησε τη Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία (PESCO – Permanent Structured Cooperation), που αποτελεί πλαίσιο για πιο στενή αμυντική συνεργασία μεταξύ κρατών-μελών. Η PESCO επιτρέπει και σε τρίτες χώρες να συμμετέχουν υπό αυστηρούς όρους. Η Τουρκία έχει εκφράσει ενδιαφέρον να συμμετέχει σε επιμέρους προγράμματα της PESCO, χωρίς θετική απάντηση από την Ε.Ε.

Η Τουρκία, παρά τα προβλήματα που αντιμετωπίζει, διατηρεί μια σημαντική θέση στην παγκόσμια οικονομία και σημαντική επιρροή στην ανατολική Μεσόγειο, η οποία φαίνεται να ενισχύεται μετά την εκλογή του Προέδρου Τραμπ στις ΗΠΑ, λόγω της γεωστρατηγικής θέσης της, της δημογραφικής δυναμικής της (85 εκατ. πληθυσμός), της οικονομικής βάσης της και της αμυντικής βιομηχανίας της.

Συνεπώς, παρότι δεν μπορεί να θεωρηθεί η Τουρκία μια σύγχρονη ευρωπαϊκή χώρα, κυρίως γιατί έχει προβλήματα δημοκρατικής διακυβέρνησης και επιθετική συμπεριφορά προς τους γείτονές της, δεν θα μπορούσε να αγνοηθεί από την Ε.Ε. προκειμένου να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, με την προϋπόθεση ότι η Ε.Ε. λαμβάνει σοβαρά υπ’ όψιν τις εύλογες ανησυχίες δύο κρατών-μελών της, της Ελλάδας και της Κύπρου.