Ένα βιβλίο δεν είναι ποτέ το ίδιο όταν το ξαναδιαβάσουμε

Υπάρχουν βιβλία που τα διαβάζουμε μία φορά και τα αφήνουμε στο ράφι. Υπάρχουν όμως και βιβλία που επιστρέφουμε σε αυτά ύστερα από χρόνια, αναζητώντας ξανά τις ίδιες σελίδες, τους ίδιους ήρωες, τις ίδιες φράσεις. Κι όμως, όταν τα ξαναδιαβάζουμε, ανακαλύπτουμε κάτι παράξενο, δηλαδή το βιβλίο δεν είναι πια ακριβώς το ίδιο. Οι λέξεις μπορεί να παραμένουν ίδιες, οι χαρακτήρες να μην έχουν αλλάξει, η ιστορία να είναι γνωστή από την αρχή ως το τέλος, αλλά η εμπειρία της ανάγνωσης είναι διαφορετική. Αυτό συμβαίνει επειδή στην πραγματικότητα, δεν ξαναδιαβάζουμε μόνο το βιβλίο, αλλά ξαναδιαβάζουμε και τον εαυτό μας.

Κάθε φορά που ανοίγουμε ένα βιβλίο, το προσεγγίζουμε με διαφορετικά μάτια. Η ηλικία μας, οι εμπειρίες μας, οι φόβοι, οι χαρές, οι απογοητεύσεις και οι άνθρωποι που έχουν περάσει από τη ζωή μας επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε μια ιστορία. Ένα βιβλίο που διαβάσαμε ως παιδιά, μπορεί να μας είχε εντυπωσιάσει για την περιπέτεια και τη δράση του. Όταν το ξαναδιαβάσουμε ως ενήλικες, ίσως να παρατηρήσουμε τη μοναξιά ενός ήρωα, τις δυσκολίες του ή τις λεπτές σχέσεις ανάμεσα στους χαρακτήρες. Οι λέξεις είναι ίδιες, αλλά εμείς έχουμε αλλάξει.

Ίσως αυτό να είναι, ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της λογοτεχνίας. Ένα πραγματικά σημαντικό βιβλίο, δεν εξαντλείται με την πρώτη ανάγνωση. Αντίθετα, κάθε νέα ανάγνωση μπορεί να αποκαλύψει ένα διαφορετικό επίπεδο νοήματος. Την πρώτη φορά μπορεί να ακολουθούμε απλώς την πλοκή και να θέλουμε να μάθουμε τι θα συμβεί. Τη δεύτερη φορά γνωρίζουμε ήδη το τέλος και επομένως η προσοχή μας μεταφέρεται αλλού, δηλαδή στις λεπτομέρειες, στις σχέσεις, στα λόγια των ηρώων, στις μικρές προειδοποιήσεις που δεν είχαμε προσέξει. Ξαφνικά μια φράση που την πρώτη φορά μας φάνηκε ασήμαντη, αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

Το τέλος μιας ιστορίας είναι επίσης ,πολύ διαφορετικό όταν το γνωρίζουμε ήδη. Την πρώτη φορά διαβάζουμε με αγωνία, περιμένοντας να δούμε πώς θα εξελιχθούν τα γεγονότα. Τη δεύτερη φορά, γνωρίζουμε τι πρόκειται να συμβεί και μπορούμε να παρατηρήσουμε πώς ο συγγραφέας προετοιμάζει τον αναγνώστη. Μπορεί να αναγνωρίσουμε σημάδια που μας είχαν διαφύγει, υπαινιγμούς που δεν είχαμε καταλάβει ή συμπεριφορές των χαρακτήρων που αποκτούν νέο νόημα. Έτσι, το βιβλίο γίνεται σχεδόν διαφορετική ιστορία, παρόλο που δεν έχει αλλάξει ούτε μία λέξη.

Αλλάζουν όμως και τα συναισθήματά μας. Μια σκηνή που κάποτε μας έκανε να γελάσουμε, μπορεί χρόνια αργότερα, να μας συγκινήσει. Ένας χαρακτήρας που κάποτε θεωρούσαμε συμπαθητικό, μπορεί να μας φαίνεται πλέον εγωιστής ή άδικος. Αντίθετα, ένας ήρωας που παλιότερα μας εκνεύριζε, μπορεί να μας προκαλεί τώρα κατανόηση. Αυτό συμβαίνει επειδή η ζωή μάς διδάσκει, να βλέπουμε τους ανθρώπους πιο σύνθετα. Όσο μεγαλώνουμε, μαθαίνουμε ότι σπάνια υπάρχει απόλυτα καλός ή απόλυτα κακός άνθρωπος. Οι επιλογές των χαρακτήρων αποκτούν αποχρώσεις, που δεν μπορούσαμε να αντιληφθούμε όταν ήμασταν μικρότεροι.

Μερικές φορές, μάλιστα, ένα βιβλίο αλλάζει επειδή έχει συνδεθεί με μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής μας. Θυμόμαστε όχι μόνο τι διαβάσαμε, αλλά και πού βρισκόμασταν, ποιοι άνθρωποι υπήρχαν τότε γύρω μας, τι αισθανόμασταν και τι ονειρευόμασταν. Ένα βιβλίο μπορεί να γίνει ένα είδος προσωπικής χρονοκάψουλας. Όταν το ανοίγουμε ξανά μετά από χρόνια, δεν συναντάμε μόνο τον συγγραφέα και τους ήρωές του. Συναντάμε και τον παλιό μας εαυτό.

Γι’ αυτό ορισμένα βιβλία μοιάζουν να μας μιλούν διαφορετικά σε κάθε ηλικία. Όταν είμαστε νέοι, μπορεί να ψάχνουμε μέσα τους απαντήσεις για το ποιοι είμαστε και τι θέλουμε από τη ζωή. Αργότερα μπορεί να αναγνωρίζουμε μέσα στις ίδιες σελίδες ,προβλήματα που πλέον έχουμε αντιμετωπίσει οι ίδιοι. Ένας αποχωρισμός, μια απώλεια, μια απογοήτευση ή μια μεγάλη αλλαγή, μπορεί να μας κάνει να καταλάβουμε ξαφνικά έναν χαρακτήρα, που παλαιότερα δεν μπορούσαμε να κατανοήσουμε.

Η επανάληψη της ανάγνωσης μας επιτρέπει επίσης, να ανακαλύψουμε καλύτερα τον ίδιο τον συγγραφέα. Την πρώτη φορά μπορεί να εντυπωσιαζόμαστε κυρίως από την ιστορία. Τη δεύτερη μπορούμε να προσέξουμε περισσότερο το ύφος, τη γλώσσα, τις εικόνες, τις συμβολικές λεπτομέρειες και τον τρόπο με τον οποίο είναι χτισμένοι οι χαρακτήρες. Στην τρίτη ανάγνωση μπορεί να παρατηρήσουμε κάτι εντελώς διαφορετικό. Έτσι, ένα βιβλίο γίνεται ένας χώρος που μπορούμε να επισκεπτόμαστε ξανά και ξανά και κάθε φορά να ανακαλύπτουμε ένα νέο μονοπάτι.

Ο συγγραφέας δημιουργεί το έργο, αλλά κάθε αναγνώστης το ολοκληρώνει με τον δικό του τρόπο και οι ίδιες σελίδες μπορούν να προκαλέσουν διαφορετικά συναισθήματα σε διαφορετικούς ανθρώπους, αλλά και στον ίδιο άνθρωπο μπορούν να προκαλέσουν διαφορετικά συναισθήματα σε διαφορετικές στιγμές της ζωής του. Έχει αποκτήσει εμπειρίες, έχει αλλάξει απόψεις, έχει χάσει και έχει κερδίσει πράγματα. Ακόμη κι αν δεν το αντιλαμβάνεται, κουβαλά μαζί του όσα έζησε στο διάστημα που μεσολάβησε, οπότε όλα αυτά μπαίνουν σιωπηλά ανάμεσα στις γραμμές του βιβλίου.

Τελικά, το βιβλίο μένει στη θέση του, αλλά εμείς ταξιδεύουμε. Οι σελίδες παραμένουν ίδιες, όμως η ματιά μας αλλάζει. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη δύναμη της λογοτεχνίας,  δηλαδή δεν μας προσφέρει μόνο ιστορίες για να διαβάσουμε, αλλά καθρέφτες μέσα στους οποίους μπορούμε να δούμε διαφορετικές εκδοχές του εαυτού μας.

Έτσι, κάθε επιστροφή σε ένα αγαπημένο βιβλίο είναι και μια επιστροφή στον χρόνο. Συναντάμε τους ίδιους ήρωες, ακούμε τις ίδιες φωνές και διαβάζουμε τις ίδιες λέξεις, αλλά ταυτόχρονα συναντάμε τον άνθρωπο που ήμασταν και τον συγκρίνουμε με αυτόν που έχουμε γίνει  και γι’ αυτό ορισμένα βιβλία δεν παλιώνουν ποτέ. Δεν περιμένουν απλώς να τα ξαναδιαβάσουμε, περιμένουν όμως ν’ αλλάξουμε, ώστε όταν επιστρέψουμε σε αυτά, να μπορέσουν να μας πουν κάτι που την πρώτη φορά δεν ήμασταν ακόμη έτοιμοι να ακούσουμε.

 Διον. Βαλλιανάτος

Ιατρός – Κοινωνιολόγος – Συγγραφέας

τ.καθηγητής Κοινωνικής Ιατρικής.